Jalluna sanqtallapasti. Tarqa Arika.

Amtawi

“Jalluna sanqtallapasti: tarqana jakawinakapasti ukhamaraki khaya Arika markana qurpa chiqansti, qullu chiqana utjirinakana tarqa phusawinakapasti” utjarakiwa (sutipa Nº 401498) jalla ukasti mä yatxatawi amtawirakiwa, uka yatiñanaka amtawinakatakisti, qullqisti misturakinawa uka qullqi imatawa utji yaqhañchata, uka phusirinaka yatiña chiqanakataki, khaya jach’a taqini amtawi, uka taqi jaqina yatiwipa chiqanakata ukhamaraki jaqinakana wali yatiñampi suma lurawinakapa, khaya 2017 marana, jalla ukasti ch’amachht’atarakinawa, jaqinakata jakawinakapata chiqata yatiri, uskutanakana, Tarapaka jach’a yatiña utana (Arika-Chili). Uka lurawinakasti wakichatarakinawa, qalltuwi yatiñataki, ukata kunjamsa apnaqapxi ukhamaraki kunsa yatichasi uka tarqanakaxa, ukanakata (Mä lawata phusañjama luratawa, uksti apnaqapxarakiwa, khaya alaxa qullunakana aynachankirinaka, anatana jani ukaxa lupi pacha sarawina) ukhamaraki uka tarqa phusawinakaxa (uka mä phusawa ukhamaraki kuna imaya uñt’añataki lurawinaka khaya alaxa chiqana) lurasi khaya marka utjawinakana uka anatana, qullu alaxa chiqana utjirinakapana, sutichatarakiwa “Inti ch’amampi” sata; ukasti apasirakiwa, Arika markana (khä rijyunana Arika Parinaquta, Chili) khä 2002 marana, qalltarakina.

Mä sawiwa utjaraki, uka aymara arusurinaka Arika markana utjasirinakaxa, juphanakkamasti arsusipkarakikiwa ukhamaraki jupanaka yuriwinakana, ukanakampi, khä sallqa qulluna jakasirinakana (Chiqanxa Chilimpina Wuliwyampina).Uka yatiqaña tarqa chiqatsti ukhamaraki uka tarqa phusirinaka chiqanakatsti, yatichasirakiwa juk’ampi, kunjamsa apnaqasi uka phusawinakaxa, ukhamaraki kunjamsa yatichasipxi juphanakkama; kawkhimsa uka jach’a phuñchawinakapana amtapxi, khaya yaputaki thuquwinaka, sapa mara sarawina.Uka yatiñampi thaqakipawisti, jakirakitaynawa uka tunu jaqinakana phusart’awinakapa, khaya alaxa qullu chiqana utjasirinakana, ukhamarakiki uka taqi yatichht’awinakapa, uka yatiqawi ukanaka chiqata, kunjamsa uñachht’ayapxi phuñchawinakana, phusart’awinakana ukhamaraki thuqht’awinakana.

Aka uñtawinsti, sarantayaraktanwa mä taqi qhana irnaqawinaka, uka taqi jaqina yatiñapa apnaqawinakapa, uka jaqinakana jakawinakapa chiqata yatiri, jiskt’awinaka; ukhamaraki uka ist’awinaka uñjawinaka, tiknulujiyanaka chiqanakata, taqi jalla ukanakarakiwa wakisirakina, qhana irnaqañataki ukhamaraki taqi phusirinakana arsuwinakapa ukhamaraki taqi thuqht’irinakana, taqi alaxa qulluna utjirinakana, chiqanxa juphanakana jakawinakapata, suma qhana q’uma lurawinakapata, jani uñt’ataru amtasiwi chiqanakata ukhamaraki kunjamsa jañchinakapa apnaqasipxi uka chiqanakata.

Jalla ukhama lurasinsti, aka laphixa churarakchituwa -mä yatichawi qillqatanaka jararañataki- mä qhawqha yaqhañchata sanqatallirinaka, uñjañanaka ukhamaraki ist’añatanakampi uñjatañanakampi mayachatanaka khaya yatiwi chiqana ukhamaraki sarakiwa juk’ampi suma mayampi uñakipaspana, sasina; maya ch’amañchirjama qhipa jutirinakana juk’ampi yatxatañataki.

Khitinakapxtansa

Jiwasaxa mä qutu chiqañchiritanwa, tarqa phusawimpi thuqurinaka, uñakipasna yatiyiritanwa, ukhamaraki anatana kuna imaya phusawinakata. Ukatwa jiwaspacha jawsusisna mathapichastanxa, yatxatasna mathapiyañataki, ukhamaraki thaqakipasna tarqa kuna imaya phusawinakapa, khaya alaxa qullu markanakana, Arikana ukhamaraki Parinaqutana, uraqi qurpa jak’ana utjasirinakana.

Andrea Chamorro Jaqinakana jakawinakapa chiqata yatiri (Chili jach’a yatiña uta, Chili) ukhamaraki jach’a juk’ampi yatiñani, jaqinakana jakawinakapa chiqata yatiri (Katulika Nurti-Tarapaka jach’a yatiña utanaka, Chili), jupasti irnaqarakiwa jani khitinsa katxasita, ist’añanaka ukhamaraki uñjañanaka chiqanakata (aguacolla.cl - vidahumanaeneldesierto.cl).

Juan Pablo Donoso Jaqinakana jakawinakapa chiqata yatiri (Chili jach’a yatiña uta, Chili) ukhamaraki jach’a juk’ampi yatiñani, jaqinakana jakawinakapa chiqata yatiri (Katulika Nurti-Tarapaka jach’a yatiña utanaka, Chili), jupasti yatiñanaka chiqata uñañchirirakiwa, ukhamaraki ist’añanaka chiqata inuqiriwa, uñjañanaka chiqata irnaqirirakiwa; jupasti chiqañcharakiwa, aruni jamuqanaka inuqasna, Aricadoc t’uqiyiriwa (aricadoc.cl).

Antonella Botetano Yatiñani, Nayra jakawi chiqanakata (Tarapaka jach’a yatiña uta, Chili) jupana utjarakiwa jach’añchatanaka, taqi kuna nayra utjirinaka chiqanakata ukhamaraki taqi jaqina chiqa yatiñapa, apnaqañanakapa (Tarapaka jach’a yatiña uta, Chili), ukhamaraki jamuqanaka chiqanakata yatiñaniwa (Chili jach’a yatiña uta, Chili); jupasti, amtawinaka chiqanakata uñjarakiwa, aruni jamuqanaka inuqasna, Aricadoc t’uqiyiriwa (aricadoc.cl).

Celedonio Marón Yatichiri matimatika chiqata ukhamaraki phisika chiqata, jupansti utjarakiwa jach’añchatanaka, taqi jaqi aru chiqanakata ukhamaraki kunjamasa yatichañaxa aymara aru chiqanakatxa, ukanakata (Tarapaka jach’a yatiña uta, Chili), ukhamaraki taqi jaqinakana kuna imaya yatiwinakapa, chiqanakata (Chili jach’a yatiña uta, Chili); jupasti p’iqt’arakiwa, jach’a nayrañchaña chiqanakata, khä taqi yatikipawi aymara chiqanakata.